ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 8 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- కేంద్ర మంత్రివర్గం ₹౧.౮౬ లక్షల కోట్ల విలువైన హరిత ఇంధన కారిడార్ మూడో దశ (జీఈసీ-౩)కు ఆమోదం తెలిపింది. పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తి అయ్యే ప్రాంతానికీ వినియోగించే ప్రాంతానికీ మధ్య ఉన్న అసమతుల్యతను, అలాగే ఉత్పత్తి అయ్యే సమయానికీ అవసరమయ్యే సమయానికీ మధ్య ఉన్న అసమతుల్యతను ఈ పథకం లక్ష్యంగా చేసుకుంది.
- ఇది రాష్ట్రాంతర్గత ప్రసార వ్యవస్థ బలోపేతాన్ని, ౫౦ గిగావాట్ అవర్ల బ్యాటరీ ఇంధన నిల్వ వ్యవస్థను (బీఈఎస్ఎస్) కలిపి చేపడుతుంది.
- జీఈసీ-౧, ౨ల బలహీన అమలు తీరును ఈ వ్యాసం సమీక్షిస్తుంది. అమలులో ఎదురయ్యే ప్రమాదాలను పేర్కొంటుంది. ప్రపంచవ్యాప్త గ్రిడ్ అనుభవాలతో పోలుస్తుంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- జీఈసీ-౩: బీఈఎస్ఎస్తో కూడిన రాష్ట్రాంతర్గత ప్రసార వ్యవస్థ (ఇన్ఎస్టీఎస్) కోసం మంత్రివర్గం ఆమోదించిన పథకం. నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఎంఎన్ఆర్ఈ.
- కొత్త ఇన్ఎస్టీఎస్ ప్రాజెక్టులకు టారిఫ్ ఆధారిత పోటీ బిడ్డింగ్ (టీబీసీబీ), ఉన్న వ్యవస్థల ఉన్నతీకరణకు వ్యయం–లాభం ఆధార పద్ధతి. రాష్ట్ర ప్రసార సంస్థలు అమలు సంస్థలు. ప్రసార సేవా ప్రదాతలు బూమ్ నమూనాను అనుసరిస్తారు.
- కేంద్ర ఆర్థిక సహాయం (సీఎఫ్ఏ) ప్రసార ఛార్జీలను తగ్గిస్తుంది. సాధ్యత అంతర నిధి (వీజీఎఫ్) బ్యాటరీ నిల్వకు తోడ్పడుతుంది.
- బీఈఎస్ఎస్ = బ్యాటరీ ఇంధన నిల్వ వ్యవస్థ; నిల్వ శక్తిని గిగావాట్ అవర్లలో కొలుస్తారు (విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని గిగావాట్లలో కొలుస్తారు).
- కోతలు: రద్దీ లేదా మిగులు కారణంగా పునరుత్పాదక కేంద్రాలను ఉత్పత్తి తగ్గించుకోమని గ్రిడ్ నిర్వాహకులు కోరడం.
- పంప్డ్ స్టోరేజ్ మరో నిల్వ రూపం. బీఈఎస్ఎస్ దాని ఆర్థిక సాధ్యతను మెరుగుపరచవచ్చు.
- సంస్థలు: సీఈఏ (ప్రణాళిక, సాంకేతిక మదింపు), గ్రిడ్-ఇండియా, ప్రాంతీయ లోడ్ డిస్పాచ్ కేంద్రాలు (నిర్వహణ, షెడ్యూలింగ్), కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రసార సంస్థలు.
- ప్రపంచ ఉదాహరణలు: ఉత్తర సముద్రాల ఇంధన సహకారం (౨౦౧౬), నార్డ్లింక్ (జర్మనీ–నార్వే మధ్య అంతర్ అనుసంధానం), పునరుత్పాదక ఇంధన మండలాలు (ఆర్ఈజెడ్లు, ఆస్ట్రేలియా).
- లక్ష్యం: ౨౦౩౫ నాటికి ౯౦౦ గిగావాట్ల శిలాజేతర సామర్థ్యం.
గణాంకాలు, వివరాలు
- వ్యయం: ₹౧.౮౬ లక్షల కోట్లు. దీనిలో దాదాపు మూడో వంతు నాలుగు వంతులు (₹౧.౩౬ లక్షల కోట్లు) రాష్ట్రాంతర్గత ప్రసారానికి, ₹౫౦,౦౦౦ కోట్లు ౫౦ గిగావాట్ అవర్ల బీఈఎస్ఎస్కు. మొత్తం కేంద్ర సహాయం ₹౫౪,౦౮౨ కోట్లు. ప్రైవేటు మూలధనాన్ని ఆకర్షించడానికి, నిల్వను పెద్ద స్థాయిలో సాధ్యం చేయడానికి సాధ్యత అంతర నిధి విధానం కూడా ఇందులో ఉంది.
- లక్ష్యాలు: ౨౦౩౨-౩౩ ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి ౧౩౫ గిగావాట్ల వరకు పునరుత్పాదక విద్యుత్తును తరలించడం. ప్రసార నెట్వర్క్ను సుమారు ౫.౦౪ లక్షల సర్క్యూట్ కిలోమీటర్ల (ఫిబ్రవరి ౨౦౨౬) నుంచి ౨౦౩౨ నాటికి ౬.౪౮ లక్షల సర్క్యూట్ కిలోమీటర్లకు విస్తరించడం.
- డిమాండ్, సామర్థ్య నేపథ్యం:
- భారత విద్యుత్ డిమాండ్ ౨౦౩౦ వరకు ఏటా సుమారు ౬.౪% పెరుగుతుందని అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థ (ఐఈఏ) అంచనా.
- జనవరి ౨౦౨౬ నాటికి భారతదేశం ౨౬౩ గిగావాట్ల పునరుత్పాదక సామర్థ్యాన్ని అందుబాటులోకి తెచ్చింది. విధాన లక్ష్యం ౨౦౩౦ నాటికి ౫౦౦ గిగావాట్లు కాగా, ౨౦౩౦ నాటికి ౫౦౦ గిగావాట్లకు పైగా, ౨౦౩౨ నాటికి ౬౦౦ గిగావాట్లకు పైగా అనుసంధానం చేసే ప్రణాళికలు ఉన్నాయి.
- సీఈఏ గణాంకాల ప్రకారం ౨౦౨౫-౨౬ ఆర్థిక సంవత్సరంలో విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో పునరుత్పాదకాల వాటా ౧౭%, అంతకుముందు సంవత్సరం ౧౪%. స్థాపిత సామర్థ్యంలో వీటి వాటా ౫౦%ను మించిందని నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.
- జీఈసీ-౧ (౨౦౧౫): పునరుత్పాదక వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న ౮ రాష్ట్రాలు; సుమారు ౯,౭౬౭ సర్క్యూట్ కిలోమీటర్ల లైన్లు, ౨౨,౬౮౯ ఎంవీఏ సబ్స్టేషన్లు; దీనితో ౨౪ గిగావాట్లు సాధ్యమయ్యాయి.
- విద్యుత్ మంత్రిత్వ శాఖ ౨౦౨౫-౨౬ వార్షిక నివేదిక: ౯,౧౭౦ సర్క్యూట్ కిలోమీటర్లు, ౨౨,౧౧౬ ఎంవీఏ పూర్తయ్యాయి.
- ఆరు రాష్ట్రాలు తమ ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేశాయి. గుజరాత్, మహారాష్ట్రలకు మార్చి ౨౦౨౬ వరకు గడువు పొడిగించారు.
- జీఈసీ-౨ (౨౦౨౨): ౭ రాష్ట్రాలు; సవరించిన లక్ష్యం ౭,౯౧౯ సర్క్యూట్ కిలోమీటర్లు, ౨౨,౪౪౮ ఎంవీఏ; ౨౦ గిగావాట్లకు తోడ్పాటు.
- అమలు మందకొడిగా సాగింది: జూన్ నాటికి కేవలం ౧,౧౨౪ సర్క్యూట్ కిలోమీటర్లు విద్యుదీకరించగా, ౬,౮౬౦ ఎంవీఏ అందుబాటులోకి వచ్చింది. అయినా ౯౫ ప్యాకేజీలలో ౯౩ టెండర్లకు వెళ్లాయి, ౮౫ కేటాయించారు.
- జీఈసీ-౧, ౨ల సంయుక్త సాధన: ౫౯%. ప్రణాళిక వేసిన ౪౪ గిగావాట్లకు గాను ౨౬ గిగావాట్లను అనుసంధానం చేశాయి. రెండూ ప్రధానంగా ప్రసార కార్యక్రమాలే.
- మూడో దశలో కొత్తదనం: ఇది ప్రసారం, నిల్వ, గ్రిడ్ సౌలభ్యాన్ని కలుపుతుంది. ౫౦ గిగావాట్ అవర్ల బీఈఎస్ఎస్ దీన్ని గత దశల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
- ప్రపంచ పోలికలు:
- ౨౦౩౦ నాటికి ప్రపంచ ఉత్పత్తిలో చలనశీల పునరుత్పాదకాల వాటా ౨౭% అవుతుందని ఐఈఏ అంచనా. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ౨,౫౦౦ గిగావాట్లకు పైగా పునరుత్పాదక, నిల్వ, భారీ లోడ్ ప్రాజెక్టులు గ్రిడ్ క్యూలలో నిలిచిపోయాయి.
- ౨౦౩౦ వరకు ప్రపంచ పునరుత్పాదక సామర్థ్య విస్తరణలో చైనా వాటా సుమారు ౬౦% ఉంటుందని అంచనా.
- ఉత్తర సముద్రాల ఇంధన సహకారం (౨౦౧౬): తొమ్మిది యూరప్ దేశాలు, యూరోపియన్ కమిషన్ భాగస్వాములు. ౨౦౫౦ నాటికి కనీసం ౩౦౦ గిగావాట్లు, ౨౦౩౦ నాటికి ౧౨౦ గిగావాట్ల సముద్ర పవన విద్యుత్ లక్ష్యం. ఈ దశాబ్దంలో గ్రిడ్ పెట్టుబడి €౫౮౪ బిలియన్లు అవసరమని యూరోపియన్ కమిషన్ అంచనా.
- నార్డ్లింక్ వల్ల జర్మనీ మిగులు పవన విద్యుత్ నార్వేకు వెళ్తుంది, నార్వే జల విద్యుత్ జలాశయాలు జర్మనీకి సరఫరా చేస్తాయి.
- ఆస్ట్రేలియా పునరుత్పాదక ఇంధన మండలాలను గుర్తించి, వాటిని ప్రసారం, దీర్ఘకాలిక నిల్వ, విశ్వసనీయతతో అనుసంధానిస్తోంది. అమెరికా కూడా ప్రసార ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలు నడుపుతోంది.
- ఆందోళనలు:
- అధిక మూలధన అవసరం (ఆర్థిక సమీకరణ, సేకరణ, వ్యయ రాబడి).
- ఉత్పత్తి–ప్రసారం–నిల్వ గొలుసులో సమన్వయ ప్రమాదం.
- భూసేకరణ, మార్గ హక్కు (రైట్ ఆఫ్ వే); గత దశల్లో జాప్యానికి ఇది ప్రధాన కారణం.
- ౫౦ గిగావాట్ అవర్లు సమర్థవంతమైన ఆస్తిగా మారుతుందా అనేది నిల్వ ఆర్థిక శాస్త్రం నిర్ణయిస్తుంది.
- వినియోగదారు టారిఫ్ ప్రమాదం: కేంద్ర సహాయం ఉన్నా, మొత్తం నెట్వర్క్ వ్యయాన్ని విద్యుత్ వ్యవస్థ ద్వారా రాబట్టాల్సి ఉంటుంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- పునరుత్పాదక ఇంధనం చలనశీలమైనది (అస్థిరమైనది), వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉంటుంది. డిమాండ్ మాత్రం పారిశ్రామిక, పట్టణ కేంద్రాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది. తగినంత ప్రసార వ్యవస్థ లేకపోతే అదనపు ఉత్పత్తికి రద్దీ, కోతలు తప్పవు. అంటే జోడించిన సామర్థ్యం, సరఫరా అయిన విద్యుత్తుతో సమానం కాదు.
- నిల్వ వ్యవస్థ సౌర శక్తిని సౌరేతర గంటలకు మార్చి, అస్థిరతను సరిచేస్తుంది. ఇదే "కాలపరమైన అసమతుల్యత".
- ఈ పథకం కేంద్ర–రాష్ట్ర సమన్వయాన్ని (విద్యుత్ ఉమ్మడి జాబితా అంశం), సాధ్యత అంతర నిధిని, ఉత్పత్తి ఆధారిత ఇంధన పరివర్తన నుంచి విశ్వసనీయత ఆధారిత పరివర్తనకు మారడాన్ని సూచిస్తుంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: మౌలిక సదుపాయాలు (ఇంధనం), పెట్టుబడి నమూనాలు; జీఎస్౩ – పర్యావరణం: వాతావరణ మార్పు నివారణ; ప్రిలిమ్స్ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: మౌలిక సదుపాయాలు; పర్యావరణం: వాతావరణ మార్పు
నేపథ్యం
హరిత ఇంధన కారిడార్ (జీఈసీ) కార్యక్రమం
అదనపు నేపథ్యం
- పీఐబీ (౩౦ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬) ఆమోద వివరాలను తెలిపింది:
- మొత్తం వ్యయం ₹౧,౮౬,౪౦౫ కోట్లు: రాష్ట్రాంతర్గత ప్రసారానికి ₹౧,౩౬,౩౭౮ కోట్లు, ౫౦ గిగావాట్ అవర్ల బీఈఎస్ఎస్కు ₹౫౦,౦౦౦ కోట్లు. లక్ష్య సంవత్సరం ౨౦౩౨-౩౩ ఆర్థిక సంవత్సరం.
- మొత్తం కేంద్ర ఆర్థిక సహాయం ₹౫౪,౦౮౨ కోట్లు.
- కొత్త (గ్రీన్ఫీల్డ్) ఇన్ఎస్టీఎస్ ప్రాజెక్టులకు టారిఫ్ ఆధారిత పోటీ బిడ్డింగ్ (టీబీసీబీ), ఇప్పటికే ఉన్న (బ్రౌన్ఫీల్డ్) వ్యవస్థల ఉన్నతీకరణకు వ్యయం–లాభం ఆధార పద్ధతి వినియోగిస్తారు.
- బీఈఎస్ఎస్ను పునరుత్పాదక డెవలపర్/ఉత్పత్తిదారు వద్ద లేదా గ్రిడ్ సౌలభ్యానికి కీలకమైన మరే ప్రదేశంలోనైనా ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
- విద్యుత్ రంగంలో, తయారీ, నిర్మాణ రంగాల్లో ఉపాధి కల్పన, అలాగే నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ, గ్రిడ్ నిర్వహణలో దీర్ఘకాలిక నైపుణ్య ఉద్యోగాలు ఉంటాయని అంచనా.
- ఐక్యరాజ్యసమితి వాతావరణ మార్పు విభాగ అధిపతి సైమన్ స్టీల్ ఈ పథకాన్ని స్వాగతించారు. పెరుగుతున్న పునరుత్పాదక సామర్థ్యాన్ని వినియోగించుకోవడానికి, పెరుగుతున్న విద్యుత్ అవసరాలను తీర్చడానికి ఇది భారతదేశానికి తోడ్పడుతుందని ఆయన అన్నారు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సామర్థ్యం ≠ సరఫరా: స్థాపిత పునరుత్పాదక సామర్థ్యం గ్రిడ్ కంటే వేగంగా పెరిగింది. తరలింపు సదుపాయం లేకపోతే ప్రాజెక్టులు నిరుపయోగంగా వేచి ఉంటాయి. అందువల్ల జీఈసీ-౩ భౌతిక అడ్డంకిని లక్ష్యంగా చేసుకుంది.
- భౌగోళిక అసమతుల్యత: సౌర, పవన విద్యుత్ రాజస్థాన్, గుజరాత్, దక్షిణ ప్రాంతాల్లో, జల విద్యుత్ హిమాలయాల్లో ఉంటే, డిమాండ్ పారిశ్రామిక, పట్టణ కేంద్రాల్లో ఉంది.
- కాలపరమైన అసమతుల్యత: బీఈఎస్ఎస్ సౌరేతర గంటల డిమాండ్ను, గరిష్ఠ గంటల కోతలను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఇది బ్యాటరీ తయారీ, ఈపీసీ సేవలు, గ్రిడ్ నిర్వహణ సాంకేతికతలకు డిమాండ్ను కూడా సృష్టిస్తుంది.
- అమలు రికార్డు: జీఈసీ-౧/౨ల ౫౯% సాధన నిష్పత్తి కారిడార్ భావన పనిచేస్తుందని, కానీ అమలు నెమ్మదిగా ఉందని చూపుతోంది. జీఈసీ-౨ చాలా వెనుకబడింది (౭,౯౧౯ సర్క్యూట్ కిలోమీటర్ల లక్ష్యానికి గాను ౧,౧౨౪ మాత్రమే విద్యుదీకరణ). మార్గ హక్కు, రాష్ట్ర సంస్థల సామర్థ్యం ప్రధాన అవరోధాలు.
- సమాఖ్య, సంస్థాగత రూపకల్పన: కేంద్రం–రాష్ట్రం–గ్రిడ్ నిర్వాహకుల వ్యవస్థ. రాష్ట్రాల సామర్థ్యంలో తేడాలు అసమాన పురోగతికి దారితీస్తాయి. ఒక విభాగంలో జాప్యం ఇతర విభాగాలపై ప్రభావం చూపుతుంది.
- ఆర్థిక, వినియోగదారు ప్రమాదం: సీఎఫ్ఏ, వీజీఎఫ్ ప్రసార ఛార్జీలను తగ్గించి ప్రైవేటు మూలధనాన్ని ఆకర్షిస్తాయి. అయినా నెట్వర్క్ వ్యయాలు టారిఫ్లలోకి చేరతాయి. విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థల (డిస్కంల) ఆర్థిక స్థితి దీనికి సంబంధించిన మరో పరిమితి.
- వాతావరణ, పారిశ్రామిక విధానం: తయారీ రంగం, డేటా కేంద్రాల కర్బన రహితీకరణకు ఊహించదగిన తక్కువ కర్బన విద్యుత్ ముఖ్యం. ఇది ౨౦౩౫ నాటికి ౯౦౦ గిగావాట్ల శిలాజేతర లక్ష్యంతో ముడిపడి ఉంది (౨a, ౨b).
- ప్రపంచ పాఠాలు: గ్రిడ్ క్యూలు ప్రపంచవ్యాప్త సమస్య. యూరప్ ప్రాంతీయ సహకారం (ఉత్తర సముద్రాలు, నార్డ్లింక్), ఆస్ట్రేలియా ఆర్ఈజెడ్లు, చైనా స్థాయి ప్రసారం, నిల్వ, ఉత్పత్తి ప్రణాళికల సమన్వయం అవసరమని సూచిస్తున్నాయి.
- ముందున్న మార్గం: మార్గ హక్కు అనుమతుల వేగవంతం, టీబీసీబీ కేటాయింపులు సకాలంలో చేయడం, నమ్మదగిన నిల్వ వ్యాపార నమూనాలు, రాష్ట్ర స్థాయి సామర్థ్య నిర్మాణం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశంలో పునరుత్పాదక సామర్థ్య జోడింపు గ్రిడ్ సంసిద్ధతను మించిపోయింది. భౌగోళిక, కాలపరమైన అసమతుల్యతను హరిత ఇంధన కారిడార్ మూడో దశ ఎలా పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తుందో చర్చించండి; దాని అమలులో ఉన్న ప్రమాదాలను గుర్తించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- జాతీయ సౌర మిషన్, ౨౦౩౦ నాటికి ౫౦౦ గిగావాట్ల శిలాజేతర లక్ష్యం, భారతదేశ ఎన్డీసీలు, ౨౦౭౦ నికర శూన్య లక్ష్యం
- విద్యుత్ చట్టం, ౨౦౦౩; సీఈఏ, సీఈఆర్సీ, గ్రిడ్-ఇండియా; అంతర్రాష్ట్ర ప్రసార వ్యవస్థ ఛార్జీల మాఫీ; ఓపెన్ యాక్సెస్; డిస్కంల సంస్కరణలు
- సాధ్యత అంతర నిధి; పీపీపీ/టీబీసీబీ నమూనాలు; పీఎం-కుసుమ్, పైకప్పు సౌర విద్యుత్; పంప్డ్ స్టోరేజ్ జల విద్యుత్; హరిత హైడ్రోజన్
- అస్థిరత, కోతలు, అనుబంధ సేవలు; గ్రిడ్లపై ఐఈఏ నివేదికలు; అంతర్జాతీయ సౌర, ఇంధన పరివర్తన వేదికలు
అంశాలు: GS3ఆర్థిక వ్యవస్థ
8 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో